DAO và bài ca người chết: Khi phi tập trung chỉ còn là bóng ma

Tháng 6 năm 2024, tôi chứng kiến một DAO với 50 triệu USD trong treasury bỏ phiếu tăng lương cho đội ngũ điều hành. Kết quả: 12 phiếu thuận, 3 phiếu chống, và hơn 10.000 người nắm giữ token im lặng. Không ai thèm quan tâm. Họ giữ token để chờ airdrop, để đầu cơ, chứ không phải để quản trị. Tôi nhìn con số 12 trên màn hình, chợt nhớ đến câu nói của một người bạn cũ: “Đầu cơ NFT là hát cho người chết nghe.” Nhưng ở đây, người chết chính là cộng đồng – những người đã từng tin vào lý tưởng phi tập trung, giờ đây chỉ còn là những cái bóng lặng lẽ trong Discord. Bối cảnh: DAO ra đời như một lời hứa về quản trị không cần tin tưởng, nơi mọi quyết định đều do cộng đồng đưa ra. Từ Aragon năm 2017 đến Uniswap năm 2020, tôi đã chứng kiến hàng trăm DAO mọc lên, mỗi cái đều mang trong mình một khát vọng cách mạng. Nhưng thực tế, hầu hết DAO chỉ là một lớp sơn mỏng phủ lên bộ máy oligarchy cũ. Voter apathy – sự thờ ơ của cử tri – là căn bệnh mãn tính. Người ta không bỏ phiếu vì họ biết phiếu của mình chẳng thay đổi được gì, hoặc vì họ không có thời gian đọc đề xuất dài 20 trang. Và rồi, một nhóm nhỏ “whale” nắm quyền kiểm soát, đưa ra những quyết định có lợi cho họ. Phi tập trung chỉ còn là một câu chuyện kể. Phân tích kỹ thuật: Hãy nhìn vào cơ chế bỏ phiếu phổ biến nhất – token-based voting. Mỗi token là một phiếu. Nghe có vẻ công bằng, nhưng thực tế nó tạo ra sự tập trung quyền lực khủng khiếp. Ví dụ: tại Uniswap DAO, top 10 địa chỉ nắm giữ hơn 70% quyền bỏ phiếu. Một đề xuất có thể được thông qua chỉ với vài chục phiếu từ những người có túi tiền dày. Điều này đi ngược lại hoàn toàn tinh thần “một người một phiếu” mà Satoshi từng mơ ước. Quadratic voting – một giải pháp được đề xuất – có thể cân bằng phần nào, nhưng chi phí giao dịch và độ phức tạp khiến nó khó áp dụng. Tôi đã từng tham gia thiết kế một hệ thống bỏ phiếu cho một DAO nhỏ, nơi chúng tôi thử nghiệm weighted voting dựa trên thời gian nắm giữ token. Kết quả: tỷ lệ tham gia tăng từ 3% lên 12%, nhưng vẫn còn quá thấp. Vấn đề không nằm ở công cụ, mà nằm ở ý thức cộng đồng. Người ta không muốn quản trị, họ chỉ muốn kiếm tiền. Contrarian: Nhưng có một góc nhìn khác. Có thể sự thờ ơ đó không phải là thất bại, mà là một tín hiệu cho thấy DAO không cần sự tham gia rộng rãi. Trong thế giới thực, không ai mong đợi mọi cổ đông của Apple đều bỏ phiếu cho các quyết định hàng ngày. Họ ủy quyền cho hội đồng quản trị. Vậy tại sao DAO lại phải khác? Có lẽ tương lai của DAO nằm ở mô hình “liquid democracy” – dân chủ lỏng – nơi người dùng có thể ủy quyền phiếu của mình cho những chuyên gia đáng tin cậy. Nhưng vấn đề là: ai là chuyên gia? Và làm sao tránh được sự thao túng? Tôi từng chứng kiến một DAO nơi ủy quyền tập trung vào tay ba người, và họ hợp tác với nhau để thông qua mọi đề xuất có lợi cho mình. Đó không phải dân chủ, đó là chế độ đầu sỏ. Một góc nhìn phản trực giác khác: có thể DAO không nên có tư cách pháp nhân. Khi xảy ra chuyện, thành viên đối mặt trách nhiệm cá nhân không giới hạn – điều này tạo ra động lực để họ tham gia quản trị một cách có trách nhiệm. Nhưng thực tế, hầu hết DAO đều cố gắng đăng ký pháp lý ở các thiên đường thuế để tránh rủi ro, và điều đó chỉ càng làm tăng sự xa rời của cộng đồng. Takeaway: Tôi vẫn tin vào phi tập trung, nhưng tôi không còn tin vào những DAO hiện tại. Chúng chỉ là những bông hoa nở rộ trong mùa xuân tiền rẻ, rồi tàn lụi khi thị trường đi ngang. Câu hỏi không phải là “DAO có tồn tại không?”, mà là “DAO sẽ được xây dựng lại như thế nào?”. Có thể câu trả lời nằm ở những cộng đồng nhỏ, nơi mọi người thực sự tin tưởng nhau, thay vì những tổ chức trị giá hàng trăm triệu USD với hàng vạn thành viên vô danh. Tôi đang viết những dòng này trong một căn phòng nhỏ ở Auckland, trước màn hình hiển thị lịch sử bỏ phiếu của một DAO đã chết từ lâu. Và tôi tự hỏi: liệu có một ngày, chúng ta hát cho người sống nghe?