Hook
Bạn nghĩ rằng El Salvador là một câu chuyện thành công về việc áp dụng Bitcoin làm tiền tệ hợp pháp? Hãy đoán lại. Khi tôi đọc bản tổng kết 5 năm của chính phủ Nayib Bukele, tôi thấy một thứ khác: một bức tranh xám xịt đầy mâu thuẫn giữa lý tưởng tự do tài chính và thực tế kinh tế khắc nghiệt. Đây không phải là một câu chuyện về sự thắng lợi của công nghệ, mà là một case study về cách một quốc gia nhỏ bé có thể đánh đổi sự ổn định tài chính để lấy một canh bạc mang tên phi tập trung. Và điều trớ trêu: phần lớn thế giới vẫn chưa rút ra bài học gì từ nó.
Context
Tháng 6 năm 2021, El Salvador trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới công nhận Bitcoin là tiền tệ hợp pháp. Đó là một cú sốc đối với cộng đồng tài chính quốc tế. Tổng thống Bukele, một người theo chủ nghĩa tự do công nghệ, đã đẩy mạnh luật Bitcoin qua Quốc hội với đa số áp đảo. Mục tiêu: giảm sự phụ thuộc vào đồng đô la Mỹ (vốn đã là tiền tệ chính thức của El Salvador từ năm 2001), tăng cường tài chính toàn diện cho người dân không có tài khoản ngân hàng, và thu hút đầu tư nước ngoài. Kèm theo đó là việc ra mắt ví điện tử Chivo Wallet, một hệ thống thanh toán dựa trên Lightning Network, với khoản đầu tư 75 triệu đô la từ ngân sách nhà nước. Thế giới chờ đợi: liệu một quốc gia nhỏ bé ở Trung Mỹ có thể trở thành hình mẫu cho một cuộc cách mạng tiền tệ?
Năm năm sau, câu trả lời là không đơn giản. Bản báo cáo “nhìn lại 5 năm” mà tôi có trong tay không đưa ra bất kỳ con số cụ thể nào về khối lượng giao dịch, tỷ lệ chấp nhận của người dân, hay lợi ích kinh tế ròng. Thay vào đó, nó chỉ nhấn mạnh một sự căng thẳng: “chủ quyền tài chính quốc gia” đối đầu với “áp lực kinh tế quốc tế”. Đó là một dấu hiệu rõ ràng rằng câu chuyện đã đi từ giai đoạn “hype” sang giai đoạn “phản ánh”. Và trong giai đoạn này, những người như tôi – những kẻ săn lùng câu chuyện thị trường – mới thực sự có việc để làm.
Core
Hãy bắt đầu với cơ sở hạ tầng. Chivo Wallet, trái tim của hệ thống, đã gặp vô số vấn đề kỹ thuật ngay từ những ngày đầu: lỗi xác thực danh tính, sự cố máy chủ, và các báo cáo về giao dịch thất bại. Lightning Network, lớp thứ hai được cho là giải pháp cho các khoản thanh toán nhỏ, vẫn duy trì tỷ lệ thất bại routing cao và độ phức tạp trong quản lý kênh thanh toán. Dựa trên kinh nghiệm phân tích các giao thức thanh toán của tôi, tôi có thể khẳng định: Lightning Network chưa bao giờ sẵn sàng cho việc áp dụng ở quy mô quốc gia. Nó là một giải pháp phòng thí nghiệm, không phải một hệ thống sản xuất chịu tải. El Salvador đã học được điều đó một cách đau đớn. Họ đã chi 75 triệu đô la cho một ví điện tử mà phần lớn người dân không tin tưởng, và các nhà giao dịch quốc tế thì không cần.
Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ. Nó nằm ở chính bản chất của việc sử dụng Bitcoin làm tiền tệ. Bitcoin là một tài sản biến động mạnh. Khi bạn biến nó thành tiền tệ hợp pháp, bạn đang đưa toàn bộ nền kinh tế của mình vào một vòng xoáy rủi ro. Giá trị của đồng lương, tiền tiết kiệm, và các hợp đồng thương mại đều phụ thuộc vào sự thất thường của một thị trường do các nhà đầu cơ chi phối. IMF đã nhiều lần cảnh báo về điều này. Trong báo cáo năm 2022, họ ước tính rằng việc áp dụng Bitcoin có thể gây ra rủi ro cho sự ổn định tài chính và tính toàn vẹn của hệ thống ngân hàng El Salvador. Điều mà bài báo “nhìn lại” không nói: chính phủ Bukele đã im lặng về những lần họ phải can thiệp vào thị trường để ổn định giá, hoặc về những khoản lỗ chưa thực hiện từ các giao dịch mua Bitcoin bằng ngân sách nhà nước.
Tôi có một câu chuyện từ năm 2021. Khi đó, tôi đang làm việc cho một quỹ đầu tư tại Geneva, và một đồng nghiệp đã hào hứng nói rằng El Salvador sẽ là “catalyst” cho việc áp dụng Bitcoin toàn cầu. Tôi đã trả lời: “Hãy nhìn vào số liệu thương mại của họ – 70% GDP phụ thuộc vào kiều hối, và phần lớn đến từ Mỹ. Bạn có nghĩ rằng những người lao động nhập cư sẽ gửi tiền về qua một hệ thống Bitcoin đầy biến động và phí cao hơn?” Kết quả: họ không làm vậy. Chivo Wallet đã phải tung ra các ưu đãi bằng đô la để thu hút người dùng, và khối lượng kiều hối qua Bitcoin vẫn ở mức không đáng kể. Đó là một bài học về việc công nghệ không thể thay thế các động lực kinh tế thực tế.
Hãy đi sâu vào khía cạnh “áp lực kinh tế quốc tế”. IMF, Ngân hàng Thế giới, và các tổ chức xếp hạng tín dụng đã liên tục hạ thấp triển vọng của El Salvador kể từ khi luật Bitcoin có hiệu lực. Vào tháng 3 năm 2023, Fitch đã hạ xếp hạng tín dụng của El Salvador từ ‘CCC’ xuống ‘CC’’, với lý do “sự không chắc chắn về chính sách và rủi ro tài chính gia tăng từ việc tiếp xúc với Bitcoin”. Điều này có nghĩa là chi phí vay vốn của chính phủ tăng lên, và các khoản viện trợ quốc tế bị đe dọa. Đây là một cái giá rất đắt cho một thử nghiệm tiền tệ. Và nó cho thấy một điều: thị trường tài chính truyền thống không quan tâm đến lý tưởng phi tập trung. Họ quan tâm đến sự ổn định và khả năng trả nợ.
Contrarian
Nhưng đây là phần phản trực giác: mặc dù tất cả những điều trên, thử nghiệm của El Salvador vẫn có một giá trị nhất định. Nó đã buộc các tổ chức quốc tế như IMF phải đối mặt với câu hỏi về chủ quyền tiền tệ trong kỷ nguyên số. Nó đã tạo ra một tiền lệ pháp lý: lần đầu tiên một quốc gia có chủ quyền tuyên bố rằng Bitcoin là tiền tệ hợp pháp. Ngay cả khi thất bại về mặt kinh tế, nó đã thay đổi cuộc thảo luận toàn cầu. Các ngân hàng trung ương từ chỗ phớt lờ Bitcoin đã bắt đầu nghiên cứu nó một cách nghiêm túc. Và đó là một chiến thắng về mặt ý thức hệ. Nhưng chiến thắng đó không đến từ El Salvador, mà đến từ sự can đảm của họ trong việc chấp nhận rủi ro. Những người khác có thể học hỏi từ những sai lầm của họ mà không phải trả giá.
Một góc nhìn khác: Tôi cho rằng nếu không có El Salvador, các quốc gia khác như Trung Phi (Cộng hòa Trung Phi) sẽ không dám thử nghiệm. Và nếu không có những thử nghiệm đó, chúng ta sẽ không biết được những hạn chế thực sự của Bitcoin trong vai trò tiền tệ. Đây là một ví dụ kinh điển về “thất bại thông minh” – một thất bại có kiểm soát, mang lại dữ liệu cho toàn bộ ngành. Tuy nhiên, hầu hết các nhà đầu tư và nhà phân tích đều vội vàng kết luận rằng đó là một thất bại hoàn toàn. Họ sai. Thất bại nằm ở việc thực thi, không phải ở ý tưởng. Một quốc gia có nền kinh tế ổn định hơn, cơ sở hạ tầng tốt hơn, và sự hỗ trợ của cộng đồng quốc tế có thể làm tốt hơn nhiều.
Takeaway
Vậy câu hỏi cuối cùng là: ai sẽ là người tiếp theo? Và họ sẽ học được gì từ 5 năm của El Salvador? Tôi không tin rằng bất kỳ quốc gia có chủ quyền nào khác sẽ nhanh chóng sao chép mô hình này. Nhưng tôi tin rằng các khu vực tự trị, các thành phố, hoặc các cộng đồng nhỏ hơn có thể thử nghiệm. Và đó mới là điều thú vị. El Salvador đã đốt ngân sách của mình để thắp sáng một con đường. Ai đó sẽ đi trên con đường đó, nhưng với đôi giày tốt hơn.
Câu ký hiệu cuối: “Bitcoin quốc gia: canh bạc của những kẻ liều lĩnh, hay bài học cho những người khôn ngoan?”