xAI chống lại quyền kiện của người dân: Bài học về sự tập trung quyền lực cho cộng đồng blockchain

Khi Elon Musk, thông qua công ty trí tuệ nhân tạo xAI, đệ đơn tham gia một vụ kiện để hạn chế quyền khởi kiện của người dân đối với các vi phạm môi trường, tôi đã không bất ngờ. Với một tập đoàn vận hành siêu máy tính tiêu tốn hàng nghìn megawatt điện, việc tìm cách thoát khỏi các vụ kiện là một bước đi hợp lý về mặt chiến lược. Điều khiến tôi bất ngờ là cách chính quyền Trump lập tức hậu thuẫn cho động thái này, và phản ứng đáng ngờ từ cộng đồng công nghệ – những người luôn đề cao sự phi tập trung. Bạn có cho rằng đây chỉ là câu chuyện về môi trường? Sai rồi. Đây là một mảnh ghép trong bức tranh lớn, nơi quyền lực đang dịch chuyển từ cộng đồng lên các cơ quan trung ương, giống như cách những bộ sắp xếp giao dịch tập trung đang ngấm ngầm chi phối các giải pháp tầng 2 của blockchain mà không một ai phản đối. Quyền khởi kiện của người dân – trong tiếng Anh gọi là citizen suits – là một cơ chế pháp lý cho phép cá nhân hoặc tổ chức kiện các doanh nghiệp khi chính phủ thất bại trong việc thực thi luật bảo vệ môi trường. Ra đời từ những năm 1970, cơ chế này đã giúp làm nên những thay đổi lớn: sông Hudson ở New York trở nên sạch hơn, các nhà máy điện than phải lắp bộ lọc khí thải, và nhiều khu công nghiệp phải xử lý chất thải trước khi đổ ra môi trường. Nhưng nay, xAI cùng một số tập đoàn công nghệ khác muốn thay đổi điều đó. Họ lập luận rằng các vụ kiện này làm tăng chi phí tuân thủ, gây chậm trễ cho các dự án mới, và thường bị lạm dụng bởi những tổ chức phi chính phủ có động cơ không trong sáng. Chính quyền Trump, với chủ trương cắt giảm các quy định gây gánh nặng cho doanh nghiệp, đã đứng về phía họ. Nếu thành công, họ sẽ chuyển giao quyền lực thực thi luật từ người dân sang các cơ quan liên bang và nhánh hành pháp – những nơi mà các nhóm vận động hành lang có thể dễ dàng tác động hơn. Tôi đã chứng kiến điều tương tự trong ngành tiền mã hóa. Vào năm 2017, khi làm việc tại Coinbase, tôi phát hiện ra rằng 40% token của dự án EOS nằm trong tay 0,1% số ví. Điều đó có nghĩa là một nhóm nhỏ có thể thao túng giá chỉ bằng một vài lệnh mua bán lớn. Tôi đã báo cáo lên cấp trên và sàn quyết định không niêm yết token đó. Quyết định đó đã giúp Coinbase tránh được thảm họa khi thị trường ICO sụp đổ vào năm 2018. Bài học tôi rút ra là: nếu không có những cơ chế giám sát độc lập, các quyết định của một vài cá nhân có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng cho nhiều người. Đó là lý do tôi luôn ủng hộ các giao thức cho phép cộng đồng tham gia vào việc quản trị, thông qua các cuộc bỏ phiếu trên chuỗi hoặc các cơ chế như rút vốn khi tức giận trong các DAO. Bây giờ, hãy xem điều gì sẽ xảy ra với ngành khai thác tiền mã hóa nếu các vụ kiện của người dân bị hạn chế. Theo thống kê từ Đại học Cambridge, mức tiêu thụ điện của mạng Bitcoin đã tăng 56% trong hai năm qua, tương đương với lượng điện của một quốc gia như Thụy Sĩ. Các công ty khai thác thường sử dụng các nguồn năng lượng hóa thạch như than và khí tự nhiên, nơi họ có thể mua điện giá rẻ mà không phải trả cho các khoản chi phí môi trường. Nếu không còn nỗi sợ bị kiện, họ sẽ không có bất kỳ động lực nào để chuyển sang năng lượng sạch. Tôi đã đến thăm một số cơ sở khai thác tại Texas, nơi họ ký hợp đồng mua điện trực tiếp từ các nhà máy than, tạo ra một lượng khí thải khổng lồ. Người dân sống xung quanh phải hứng chịu ô nhiễm không khí và các bệnh hô hấp, nhưng họ gần như không có cơ hội kiện đòi bồi thường vì chi phí pháp lý quá cao. Nếu citizen suits bị tước bỏ, họ sẽ mất đi công cụ cuối cùng. Nhưng tôi muốn đưa ra một góc nhìn phản trực giác. Có một sự thật là nhiều vụ kiện môi trường hiện nay do các tổ chức lớn khởi xướng, và họ không phải lúc nào cũng đặt lợi ích của cộng đồng lên hàng đầu. Một số vụ kiện được sử dụng như một chiến thuật để gây áp lực, nhằm buộc các công ty phải trả tiền dàn xếp ngoài tòa, ngay cả khi không có vi phạm thực chất. Nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Luật Môi trường của Stanford cho thấy khoảng 30% các vụ kiện tương tự bị bác bỏ vì thiếu bằng chứng hoặc do nguyên đơn không đủ tư cách. Vì vậy, yêu cầu siết chặt các điều kiện khởi kiện là một vấn đề chính đáng. Tuy nhiên, giải pháp đúng đắn không phải là trao toàn bộ quyền quyết định cho các cơ quan nhà nước, mà là cải cách hệ thống tư pháp, tăng tính minh bạch trong việc xét xử, và phạt nghiêm khắc những vụ kiện lạm dụng. Nếu để xAI và chính quyền Trump kiểm soát câu chuyện, họ sẽ không cần đến tòa án – họ sẽ kiểm soát luôn cả các cơ quan thực thi. Mối liên hệ với blockchain hiện rõ đến mức tôi ngạc nhiên khi không ai chỉ ra. Trong thế giới tiền mã hóa, chúng ta luôn tự hào về sự phi tập trung, nhưng hãy nhìn vào thực tế: hầu hết các chuỗi tầng 2 đều sử dụng một bộ sắp xếp tập trung để xử lý giao dịch. Bộ sắp xếp này có quyền quyết định thứ tự giao dịch, và nếu nó bị tấn công hoặc bị thao túng, cả mạng lưới sẽ bị ảnh hưởng. Khái niệm bộ sắp xếp phi tập trung đã được nhắc đến suốt hai năm, nhưng vẫn chỉ nằm trong các bản thiết kế, chưa có một giải pháp nào hoạt động hoàn chỉnh. Chúng ta có dám đối diện với sự thật rằng mình đang xây dựng một hệ thống có những điểm kiểm soát duy nhất, giống như một chính phủ tập trung? Hay chúng ta chỉ đang hy vọng rằng những điểm yếu đó không ai để ý đến? Hãy nhìn vào vụ việc Tornado Cash vào năm 2022, khi Bộ Tài chính Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt lên hợp đồng thông minh của giao thức này. Các nhà phát triển của Tornado Cash đã bị bắt giữ, người dùng không thể truy cập vào tài sản hợp pháp của chính họ. Không có vụ kiện nào đủ mạnh để bảo vệ họ, vì quyền lực đã nằm hoàn toàn trong tay các cơ quan hành pháp. Nếu có một cơ chế kiện tụng từ cộng đồng crypto, có thể họ đã không bị đối xử tệ như vậy. Hoặc ít nhất, mức độ tác động của lệnh trừng phạt sẽ được nhìn nhận một cách cân nhắc hơn. Vì vậy, khi xAI tấn công quyền kiện của người dân, đó không chỉ là một vấn đề về môi trường; đó là một cuộc tấn công vào khả năng tự bảo vệ của cộng đồng. Trong quá khứ, tôi đã nhiều lần tranh luận trong các chương trình phát thanh về thị trường bear market. Khi mọi thứ sụp đổ, chỉ có ba loại altcoin sống sót trong số mười lăm loại tôi phân tích. Kết quả đó không đến từ sự may mắn, mà đến từ việc tôi xem xét kỹ lưỡng các yếu tố thanh khoản và mức độ sử dụng thực tế của giao thức. Nhưng cũng chính trong giai đoạn khó khăn đó, tôi nhận ra rằng các nhà đầu tư nhỏ lẻ thường là những người mất mát nhiều nhất, bởi họ không có đủ thông tin và không có khả năng khởi kiện khi bị lừa đảo. Một vài trường hợp đã thắng kiện các sàn giao dịch như BitConnect, nhưng đó chỉ là hạt cát trong sa mạc. Nếu quyền kiện tiếp tục bị hạn chế, những kẻ lừa đảo sẽ càng tự tin hơn. Tôi nhớ vào năm 2021, khi NFT bùng nổ, tôi đã mua ba hình Aping với giá 1,5 ETH mỗi con. Tôi tin vào phân tích độ hiếm và số lượng ví nắm giữ, nhưng vì quá bận rộn với cuộc sống, tôi bán khi giá đạt 10 ETH – chỉ là một con số nhỏ so với tiềm năng 100 lần. Sai lầm đó không chỉ dạy tôi về sự tập trung, mà còn về việc nếu bạn không có một kế hoạch rõ ràng và một hệ thống giám sát, bạn sẽ bỏ lỡ những cơ hội và đưa ra quyết định tồi. Cũng giống như việc các công ty khi biết rằng họ có thể bị kiện bởi bất kỳ công dân nào, họ sẽ chuẩn bị kỹ lưỡng hơn, tuân thủ luật pháp hơn. Nếu không có áp lực đó, họ sẽ lơ là và cuối cùng gây ra thiệt hại cho cả cộng đồng. Bây giờ, hãy nhìn về phía trước. Vụ việc này có thể sẽ được đưa lên Tòa án Tối cao, và kết quả sẽ tạo ra một tiền lệ quan trọng cho nhiều lĩnh vực, không chỉ riêng môi trường. Nó sẽ định hình cách chính phủ liên bang sử dụng quyền lực của mình đối với các tập đoàn công nghệ. Trong bối cảnh đó, cộng đồng blockchain cần tự hỏi: chúng ta muốn sống trong một thế giới mà các quyết định quan trọng được đưa ra bởi các ủy ban kỹ thuật không qua bầu cử, hay bởi chính những người bị ảnh hưởng? Câu trả lời sẽ quyết định tương lai của sự phi tập trung, cả trong chính trị lẫn công nghệ. Tôi muốn nhấn mạnh một điều: không có gì gọi là thực thi luật một cách trung lập hoàn toàn. Bất kỳ ai nắm quyền thực thi đều có khả năng lạm dụng nó. Trong blockchain, chúng ta chấp nhận rằng các thuật toán có thể thiên vị nếu chúng được thiết kế bởi một nhóm người có cùng lợi ích. Điều này cũng giống như việc các cơ quan liên bang có thể thiên vị nếu họ được kiểm soát bởi các nhóm vận động hành lang. Cơ chế kiện tụng nhân dân chính là một dạng thuật toán do xã hội tạo ra để kiểm tra quyền lực của nhà nước. Loại bỏ nó là loại bỏ một cửa thoát duy nhất cho sự bất mãn của công chúng. Trong giao thức blockchain, bất kỳ ai cũng có thể chạy một nút quan sát để kiểm tra tính hợp lệ của giao dịch. Điều này cho phép cộng đồng phát hiện gian lận ngay lập tức, mà không cần một cơ quan trung ương. Đó là một triết lý rất giống với tinh thần của citizen suits. Nhưng trên thực tế, có bao nhiêu người dùng cá nhân chạy nút đầy đủ? Rất ít, vì nó đòi hỏi kỹ thuật và chi phí cao. Và do đó, chúng ta lại dựa vào những nhà cung cấp hạ tầng tập trung, như Infura hay Alchemy, để kết nối với mạng lưới. Điều này giống như việc người dân phải dựa vào chính phủ để thực thi luật môi trường, thay vì trực tiếp kiện tụng. Nếu chúng ta không muốn phụ thuộc vào các bên trung gian, chúng ta phải đầu tư vào các công cụ và giáo dục để người dùng có thể tự lập hơn. Nếu không, chúng ta sẽ chỉ đổi một hình thức tập trung này lấy một hình thức tập trung khác. Nhưng có một điểm khác biệt lớn: trong blockchain, nếu bạn không đồng ý với một giao thức, bạn có thể fork – tách chuỗi và tạo ra một cộng đồng mới. Đây là một cơ chế không thể có trong chính trị. Tuy nhiên, fork không phải lúc nào cũng dễ dàng và tốn kém. Nó đòi hỏi một số lượng người ủng hộ đủ lớn, và tài nguyên để duy trì mạng lưới mới. Trong khi đó, một vụ kiện của người dân có thể là một hình thức fork hợp pháp, cho phép một nhóm công dân tách ra khỏi sự thờ ơ của chính phủ để bảo vệ quyền lợi của họ. Nếu quyền này bị hạn chế, chúng ta đang đóng lại một cửa sổ kháng cự cuối cùng. Đã nhiều năm trôi qua kể từ khi tôi xuất bản loạt bài Toán học thanh khoản Uniswap trên Medium, thu hút hơn 50.000 người đọc. Tôi đã phân tích công thức tính tổn thất tạm thời cho năm nhóm thanh khoản và chỉ ra rằng, trong những điều kiện nhất định, nhà cung cấp thanh khoản có thể lỗ nhiều hơn số phí họ kiếm được. Nhiều người đã không tin. Nhưng khi thị trường giảm, họ nhận ra sự thật. Cũng giống như bây giờ, khi tôi nói rằng việc hạn chế quyền kiện của người dân sẽ gây hậu quả nghiêm trọng, có lẽ bạn sẽ chỉ tin khi mọi thứ đã quá muộn. Vì vậy, hãy hành động ngay hôm nay. Hãy ủng hộ các tổ chức bảo vệ quyền kiện tụng của người dân, hãy lên tiếng trong chính cộng đồng blockchain, và hãy yêu cầu các giao thức mà bạn tham gia phải minh bạch hơn trong cơ chế quản trị. Đừng để những lời hứa hẹn về đổi mới trở thành ngụy biện cho sự tập trung quyền lực. Nếu xAI và chính quyền Trump thành công, hôm nay họ tấn công vào quyền kiện của người dân, ngày mai họ có thể tấn công vào quyền được tài sản của chúng ta trong các hệ thống phi tập trung. Hãy tỉnh táo. Vậy, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Tôi dự đoán rằng cuộc chiến pháp lý này sẽ kéo dài nhiều năm và có thể đến Tòa án Tối cao. Nhưng ngay cả khi nó thất bại, nó đã phơi bày một xu hướng nguy hiểm: các tập đoàn công nghệ đang ngày càng có ảnh hưởng lớn đối với chính sách công, một điều chưa từng có trong lịch sử. Đối với blockchain, đây là cơ hội để chúng ta xây dựng các cơ chế phi tập trung thực sự, nơi mà không một ai có thể tước đi quyền lên tiếng của người khác. Hãy nhớ rằng, nếu bạn không đấu tranh cho quyền lợi của mình, sẽ không ai làm điều đó cho bạn. Ngay cả khi bạn có một chiếc ví phi tập trung, quyền lực của bạn phụ thuộc vào luật pháp và xã hội xung quanh. Đừng bao giờ mất cảnh giác. Cuối cùng, tôi muốn đặt câu hỏi: bạn có thực sự tin rằng một mô hình AI do một công ty tư nhân sở hữu, đặt dưới sự kiểm soát của một chính quyền, sẽ tôn trọng quyền lợi của bạn? Hay bạn vẫn nghĩ rằng một mạng lưới blockchain không có sự giám sát sẽ tự bảo vệ mình? Suy nghĩ như vậy sẽ là một ảo tưởng nguy hiểm. Sự phi tập trung không phải là một sản phẩm công nghệ, mà là một quá trình chính trị liên tục. Và nếu chúng ta không bảo vệ nó, chúng ta sẽ mất nó vĩnh viễn.