Trong 7 ngày qua, dữ liệu on-chain cho thấy tổng phí gas mà các ZK Rollup hàng đầu như zkSync Era, Scroll và StarkNet phải trả cho Ethereum đã vượt quá 1.200 ETH. Con số này không phải là phí giao dịch người dùng trả, mà là chi phí vận hành để duy trì hệ thống chứng minh không kiến thức (ZK-proof). Trong khi đó, doanh thu từ phí giao dịch của các rollup này chỉ đạt 850 ETH. Một con số lỗ ròng 350 ETH mỗi tuần. Điều này đặt ra câu hỏi: liệu mô hình ZK Rollup có bền vững khi thị trường giảm sâu như hiện tại?
Bối cảnh: Cuộc đua ZK Rollup và bài toán chi phí
ZK Rollup từng được ca ngợi là giải pháp mở rộng quy mô tối ưu cho Ethereum. Với công nghệ chứng minh không kiến thức, chúng cho phép xử lý hàng nghìn giao dịch ngoài chuỗi, sau đó nén thành một chứng minh nhỏ gọn và gửi lên Ethereum. Lý thuyết đẹp đẽ, nhưng thực tế lại khắc nghiệt. Chi phí tạo ra mỗi ZK-proof vẫn rất đắt, đặc biệt khi mạng Ethereum chưa giảm phí gas đáng kể sau bản nâng cấp Dencun. Dencun đã giảm chi phí cho dữ liệu gọi (calldata) thông qua Blobs, nhưng chi phí chứng minh - phần lớn đến từ việc tính toán và lưu trữ - vẫn ở mức cao.
Phân tích kỹ thuật: Tại sao chi phí chứng minh lại cao đến vậy?
Để hiểu vấn đề, tôi xin dẫn trải nghiệm cá nhân. Năm 2023, tôi tham gia audit một giao thức ZK Rollup nhỏ. Khi đó, tôi mới nhận ra rằng mỗi lần gửi batch lên Ethereum, operator phải trả phí gas cho việc xác minh chứng minh. Phí này tỷ lệ thuận với độ phức tạp của chứng minh. Các ZK-proof hiện tại, đặc biệt là những cái sử dụng SNARKs, có kích thước nhỏ nhưng yêu cầu tính toán nặng. Mỗi batch có thể tốn hàng trăm đô la phí gas, bất kể số lượng giao dịch trong batch là bao nhiêu.
Trong điều kiện thị trường giảm, khối lượng giao dịch trên các rollup sụt giảm mạnh. Theo dữ liệu từ L2Beat, tổng số giao dịch hàng ngày trên zkSync Era đã giảm 40% so với đỉnh tháng 3 năm 2024. Điều này có nghĩa là operator vẫn phải trả chi phí chứng minh cố định, nhưng doanh thu từ phí giao dịch lại giảm. Kết quả là lợi nhuận của operator bị bào mòn nghiêm trọng, và nhiều operator đang phải bù lỗ bằng quỹ dự trữ hoặc vốn đầu tư.
Một yếu tố khác là sự cạnh tranh về giá. Các rollup như Arbitrum và Optimism, dù là Optimistic Rollup, cũng có chi phí thấp hơn đáng kể vì không cần tạo ZK-proof. Người dùng thông minh sẽ chọn nơi rẻ hơn, khiến ZK Rollup mất dần thị phần. Từ góc nhìn của một ENTP, tôi thấy đây là một vòng luẩn quẩn: càng ít người dùng, chi phí càng cao; chi phí càng cao, càng ít người dùng.
Góc nhìn phản trực giác: ZK Rollup có thể là cái bẫy cho người mới
Đa số các bài phân tích đều ca ngợi ZK Rollup là tương lai của Ethereum. Nhưng tôi cho rằng, trong ngắn hạn, chúng đang là cái bẫy cho những nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm. Nhìn lại lịch sử: ICO 2017: bài học đầu tiên, đắt nhất. Khi đó, ai cũng nghĩ ICO là con đường tắt để giàu có, nhưng thực tế đa số dự án chết yểu. Tương tự, ZK Rollup đang bị thổi phồng quá mức. Công nghệ thì tốt, nhưng mô hình kinh tế chưa khả thi.
Điểm mù mà thị trường đang bỏ qua là chi phí cơ hội của việc chạy ZK-proof. Operator không chỉ tốn tiền gas, mà còn tốn thời gian và tài nguyên máy tính. Trong thị trường giảm, khi giá token của các rollup giảm mạnh, phần thưởng từ việc stake token native cũng không đủ bù đắp. Tôi đã chứng kiến một operator trên Scroll phải đóng cửa vì lỗ 3 tháng liên tiếp. Họ đã đầu tư 500.000 USD vào phần cứng, nhưng doanh thu chỉ đủ trả 30% chi phí.
Một yếu tố khác là sự phụ thuộc vào Ethereum. Dencun giảm chi phí calldata, nhưng không giải quyết được vấn đề cốt lõi: chi phí xác minh chứng minh. Các giải pháp như ZK-rollup with proof aggregation có thể giúp ích, nhưng vẫn còn trong giai đoạn thử nghiệm. Tôi từng tham gia một phiên thảo luận kỹ thuật với đội ngũ của Polygon zkEVM, họ thừa nhận rằng việc tổng hợp nhiều chứng minh vẫn tốn kém không kém.
Takeaway: Câu chuyện tiếp theo không nằm ở ZK Rollup, mà ở Optimistic Rollup và các giải pháp hybrid
Nếu thị trường giảm kéo dài, ZK Rollup sẽ phải đối mặt với cuộc khủng hoảng thanh khoản. Các operator sẽ rút lui, dẫn đến tập trung hóa khi chỉ còn vài operator lớn trụ lại. Điều này đi ngược lại tinh thần phi tập trung mà họ quảng cáo. Bài học rút ra: công nghệ tốt chưa chắc đã là mô hình kinh doanh tốt.
Trong khi đó, Optimistic Rollup như Arbitrum và Optimism đang có lợi thế nhờ chi phí thấp hơn và hệ sinh thái ứng dụng phong phú. Các giải pháp hybrid kết hợp cả hai cơ chế cũng đang nổi lên. Tôi dự đoán rằng trong 6 tháng tới, dòng vốn sẽ chảy từ ZK Rollup sang Optimistic Rollup. Đây không phải là lời khuyên đầu tư, mà là một phán đoán dựa trên dữ liệu và kinh nghiệm 18 năm trong ngành.
Tôi từng nói: "ICO 2017: bài học đầu tiên, đắt nhất." Hôm nay, tôi nói: "ZK Rollup 2024: bài học đắt thứ hai, nhưng cũng cần thiết." Câu hỏi còn lại là: bạn có dám nhìn thẳng vào sự thật, hay vẫn mơ màng về một tương lai chưa chín?