Hook
Tôi đã săn tin crypto suốt 12 năm. Tôi đã chứng kiến hàng chục cột mốc "1 triệu người dùng" trong lịch sử tiền mã hóa. Hầu hết chúng đều kết thúc trong im lặng hoặc sụp đổ. Khi tin HesabPay – ví thanh toán chạy trên Algorand – cán mốc 1 triệu người dùng tại Afghanistan xuất hiện trên màn hình, tôi không vội mở sâm panh mừng. Tôi bắt đầu tìm kiếm dữ liệu. Không có gì. Không có thông báo chính thức từ HesabPay, không có dashboard công khai, không có số liệu giao dịch trên chuỗi. Chỉ có một bài PR được đăng tải rộng rãi. Với một kẻ săn tin, đây là lúc phải nghi ngờ nhiều hơn. Bởi vì trong thế giới crypto, tin tốt được tài trợ luôn đi kèm với những con số được chọn lọc kỹ càng. Tôi đã đưa tin về quá nhiều vụ sụp đổ từ những con số hoành tráng để có thể tin ngay vào bất kỳ tuyên bố nào.
Context
HesabPay không phải là một dự án DeFi thông thường. Đây là một ứng dụng thanh toán được xây dựng trên Algorand, hướng tới người dân Afghanistan. Afghanistan hiện đang trong cuộc khủng hoảng nhân đạo tồi tệ nhất thế giới. Khi Taliban quay trở lại nắm quyền vào năm 2021, Hoa Kỳ đã đóng băng gần 9,5 tỷ USD dự trữ của ngân hàng trung ương Afghanistan. Hệ thống ngân hàng gần như sụp đổ. Hàng triệu người mất khả năng tiếp cận tiền mặt, trong khi tỷ lệ thất nghiệp và nghèo đói tăng vọt. Các tổ chức viện trợ quốc tế phải đối mặt với một bài toán hóc búa: làm thế nào để chuyển tiền đến tay người dân một cách an toàn, minh bạch và tránh bị Taliban kiểm soát? Blockchain nổi lên như một lời giải. HesabPay cho phép phát hành và chuyển giao giá trị trên nền tảng di động, sử dụng tài khoản kỹ thuật số trên blockchain Algorand. Người dân Afghanistan chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh có kết nối internet là có thể nhận được hỗ trợ từ các tổ chức phi chính phủ.
Câu chuyện này đầy cảm hứng. Một đất nước bị tàn phá bởi chiến tranh, một ngành công nghiệp bị chỉ trích vì đầu cơ và lừa đảo, cùng nhau tạo ra một câu chuyện về "công nghệ vì con người". Nhưng tôi không thể quên rằng những câu chuyện đẹp thường che giấu những sự thật khó chịu. Và trong tất cả các cuộc khủng hoảng nhân đạo, tiền viện trợ là dòng máu nuôi dưỡng mọi hoạt động. Nếu HesabPay phụ thuộc vào dòng viện trợ, thì sự tăng trưởng của nó cũng mong manh như chính hòa bình ở Afghanistan. Đối với tôi, điều này giống như một chiến thuật săn tin mà tôi vẫn gọi là "Săn tin crypto: Chiến thuật của một kẻ đi săn" – luôn bắt đầu bằng câu hỏi, không phải bằng sự hào hứng.
Core – Phân tích chuyên sâu
Trước tiên, tôi muốn nói về cách tôi tiếp cận tin tức này. Khi tôi thấy một tin tức đầy cảm hứng với một con số lớn, tôi luôn đặt ra ba câu hỏi: Ai đứng sau con số? Dữ liệu được xác minh như thế nào? Và ai được lợi từ câu chuyện này? Trong trường hợp của HesabPay, câu trả lời rất mơ hồ. Chúng ta biết HesabPay hoạt động trên Algorand vì đó là lời tuyên bố của họ, nhưng tôi không thấy bất kỳ hợp đồng thông minh nào được công bố. Không có địa chỉ ví, không có thông tin về số lượng giao dịch. Nếu HesabPay là một ứng dụng ví lưu ký tập trung, thì "1 triệu người dùng" chỉ là một con số trong cơ sở dữ liệu nội bộ của họ, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc 1 triệu người dùng đã tương tác với blockchain. Đây là lỗi phổ biến nhất mà các công ty crypto mắc phải khi họ "báo cáo" số liệu người dùng.
Algorand là một blockchain lớp 1 được thiết kế với mục tiêu khắc phục "bộ ba bất khả thi" trong blockchain: phân quyền, bảo mật và khả năng mở rộng. Cơ chế đồng thuận Pure Proof of Stake (PPoS) cho phép bất kỳ ai nắm giữ ALGO tham gia vào quá trình xác thực giao dịch, và hệ thống đạt được sự đồng thuận chỉ trong vài giây. Điều này lý tưởng cho các ứng dụng thanh toán, nơi mà thời gian chờ đợi là kẻ thù của trải nghiệm người dùng. Với chi phí giao dịch thấp, thường dưới một phần nghìn USD, Algorand phù hợp với các khoản thanh toán siêu nhỏ – điều mà các mạng như Ethereum khó có thể đạt được trong các môi trường có thu nhập thấp. Vậy về mặt lý thuyết, HesabPay lựa chọn Algorand là hoàn toàn hợp lý. Tuy nhiên, "hợp lý" không có nghĩa là "tạo ra giá trị". Nếu HesabPay không đưa giao dịch của mình lên chuỗi, thì việc chọn Algorand cũng giống như chọn một chiếc Ferrari để đi trong ngõ hẹp – tốt về mặt thương hiệu, nhưng không tận dụng được sức mạnh.
Hãy thử phân tích con số này dưới góc độ kinh tế học. Một triệu người dùng là rất nhiều. Nhưng nếu mỗi người dùng chỉ thực hiện một giao dịch nhận viện trợ mỗi tháng, thì tổng số giao dịch có thể là vài triệu mỗi tháng. Với phí gas trên Algorand hiện tại khoảng 0,001 ALGO, tương đương 0,0002 USD, tổng phí mà mạng lưới thu được từ các giao dịch này sẽ không đáng kể. Điều đó có nghĩa là, ngay cả khi HesabPay hoàn toàn hoạt động trên chuỗi, tác động kinh tế lên giá trị của ALGO vẫn rất nhỏ. Đây là một điểm mà nhiều người ủng hộ Algorand có thể bỏ qua khi họ chia sẻ tin này với niềm tự hào. Họ nhìn thấy "1 triệu người dùng" và nghĩ rằng adoption đang đến với Algorand. Nhưng trên thực tế, nếu không có sự gia tăng tương ứng trong hoạt động trên chuỗi, con số này chỉ là một lát cắt mỏng của sự thật. Khi tôi nhìn vào những giao thức ẩn mình như HesabPay, tôi nhớ đến câu nói của chính mình: "DeFi và cơ hội từ những giao thức ẩn mình". Nhưng cơ hội chỉ đến khi bạn hiểu rõ sâu bên trong.
Tôi vẫn nhớ DeFi Summer năm 2020. Khi đó, tôi tham gia vào một pool thanh khoản trên Uniswap với 10 ETH. Con số TVL trên các giao thức DeFi đang tăng vọt. Mọi người đều nói rằng DeFi sẽ thay thế ngân hàng. Nhưng khi tôi bắt đầu đào sâu vào smart contract, tôi nhận ra rằng phần lớn TVL đó là do các token được khai thác bởi các quỹ đầu cơ, không phải từ nhu cầu thực. Kết quả là thị trường đã điều chỉnh và tôi mất gần 1 ETH do impermanent loss. Bài học tôi rút ra là: con số lớn trên bề mặt thường đi kèm với những rủi ro chìm bên dưới. Với HesabPay, tôi không muốn lặp lại sai lầm đó. Tôi cần bằng chứng, không chỉ là lời khẳng định.
Nói về quá khứ cũng khiến tôi nhớ đến cách tôi từng kiểm tra những dự án NFT năm 2021. Khi Azuki chuẩn bị public mint, tôi đã đặt bot theo dõi và mint thành công 10 NFT với giá 0.1 ETH mỗi cái. Lúc đó, tôi đã viết một bài phân tích trong 30 phút để đăng trên CoinPost. Bài viết đó nhanh chóng đạt 50.000 lượt đọc. Nhưng không phải vì tôi có thông tin nội bộ, mà vì tôi đã dành thời gian để đọc hợp đồng thông minh của Azuki trước khi bất kỳ ai khác để ý. Sự chú ý đến chi tiết kỹ thuật đã giúp tôi có được lợi thế. Với HesabPay, tôi cũng muốn đọc hợp đồng, kiểm tra các hàm rút tiền, xác minh xem có cơ chế khóa tiền hay không. Nhưng không có gì để đọc. Điều này khiến tôi nghi ngờ.
Afghanistan là một quốc gia có mức độ rủi ro an ninh cực cao. Sau khi Mỹ rút quân, Taliban đã kiểm soát toàn bộ đất nước. Cơ sở hạ tầng viễn thông bị hư hại nặng nề, nhiều vùng nông thôn không có kết nối internet ổn định. Điều này đặt ra câu hỏi: Làm thế nào HesabPay có thể phục vụ 1 triệu người dùng trong điều kiện như vậy? Có thể những người dùng này tập trung ở các thành phố lớn như Kabul, Herat hay Kandahar, nơi có mạng di động tốt hơn. Nhưng ngay cả khi vậy, việc vận hành một ứng dụng thanh toán đòi hỏi đội ngũ kỹ thuật địa phương, đối tác ngân hàng, nhà cung cấp dịch vụ mạng và một hệ thống hỗ trợ khách hàng. Tất cả những thứ đó có thể bị ảnh hưởng bởi các lệnh trừng phạt và sự kiểm soát của Taliban đối với thị trường chợ đen. Nếu HesabPay không thể kết nối với các kênh tài chính truyền thống, hoạt động của nó sẽ rất khó khăn. Tôi muốn biết họ xử lý các giao dịch tiền tệ như thế nào, liệu họ có sử dụng stablecoin như USDT hay USDC, hay họ sử dụng đồng Afghani kỹ thuật số? Nếu là stablecoin, việc quy đổi ra tiền mặt sẽ phụ thuộc vào các sàn giao dịch hoặc quầy đổi tiền ngoài chuỗi, tạo ra một điểm nghẽn tập trung và rủi ro thanh khoản. Nếu là Afghani kỹ thuật số, thì giá trị của nó có thể sụp đổ theo đồng nội tệ. Không có thông tin nào về điều này từ bài PR.
Trong lĩnh vực thanh toán blockchain tại các thị trường mới nổi, HesabPay không phải là người duy nhất. Có rất nhiều dự án thanh toán khác như Celo, Valora, và các ứng dụng dựa trên Stellar, hay thậm chí là những ứng dụng dựa trên Bitcoin Lightning Network. Celo đã định vị mình là nền tảng thanh toán cho điện thoại di động và đã triển khai nhiều sáng kiến tại châu Phi và Mỹ Latinh. Valora, một ứng dụng trên Celo, cũng đã đạt được một lượng người dùng đáng kể. Nếu so sánh với HesabPay, Celo có một hệ sinh thái phát triển hơn, với nhiều dự án stablecoin và quan hệ đối tác với các tổ chức phi chính phủ. Nhưng HesabPay có một lợi thế khó sao chép: đó là mối quan hệ sâu sắc với các tổ chức viện trợ tại Afghanistan. Trong một quốc gia bị cô lập về mặt tài chính, khả năng triển khai thực tế là rào cản lớn nhất. HesabPay đã vượt qua rào cản đó. Nhưng đó là nhờ vào mạng lưới nhân đạo, không phải nhờ vào sự vượt trội của công nghệ. Và nếu mạng lưới nhân đạo suy yếu, lợi thế này sẽ biến mất.
Trong một quốc gia do Taliban kiểm soát, dữ liệu người dùng là một vấn đề nhạy cảm. Nếu HesabPay lưu trữ thông tin cá nhân của 1 triệu người dân Afghanistan, ai sẽ bảo vệ dữ liệu đó? Taliban có thể ép buộc công ty tiết lộ thông tin về những người nhận viện trợ – những người có thể đang làm việc cho chính phủ cũ hoặc các tổ chức quốc tế. Nếu điều này xảy ra, cuộc sống của những người đó có thể gặp nguy hiểm. Một hệ thống blockchain công khai như Algorand có thể lưu trữ dữ liệu giao dịch vĩnh viễn, khiến cho lịch sử tài chính của người dùng bị phơi bày. Liệu HesabPay có sử dụng các kỹ thuật mã hóa hay zk-proof để bảo vệ quyền riêng tư của người dùng? Không có thông tin. Đây không chỉ là một lỗ hổng kỹ thuật, mà còn là một vấn đề đạo đức nghiêm trọng. Tôi đã từng thấy các dự án blockchain tại các quốc gia độc tài vô tình trở thành công cụ cho chính quyền theo dõi người dân. HesabPay có thể không có ý định đó, nhưng việc thiếu đi các cơ chế bảo vệ quyền riêng tư là một cảnh báo lớn.
Hãy nghĩ về dòng tiền của HesabPay. Nếu mục đích chính của ứng dụng là phân phối viện trợ nhân đạo, thì doanh thu của HesabPay có thể đến từ phí dịch vụ trả bởi các tổ chức phi chính phủ, hoặc từ chênh lệch tỷ giá hối đoái. Nhưng khối lượng viện trợ nhân đạo cho Afghanistan đang giảm dần. Theo Liên Hợp Quốc, vào năm 2023, họ chỉ nhận được khoảng 1/3 số tiền cần thiết cho kế hoạch viện trợ. Năm 2024 và 2025, các nhà tài trợ quốc tế ngày càng mệt mỏi với cuộc khủng hoảng kéo dài và chuyển hướng sang các điểm nóng khác như Ukraine hay Gaza. Nếu nguồn tài trợ cạn kiệt, HesabPay sẽ không có doanh thu. Người dùng – những người đã quen nhận tiền miễn phí – sẽ không có lý do để tiếp tục sử dụng ứng dụng nếu họ phải trả phí cho các giao dịch. Vậy câu hỏi quan trọng là: HesabPay có một kế hoạch kinh doanh bền vững ngoài việc phụ thuộc vào viện trợ không? Họ có thể cung cấp các dịch vụ tài chính khác như chuyển tiền kiều hối, hóa đơn điện nước hay mua hàng hóa không? Nếu họ chỉ là một chiếc cầu phao trong thời gian khủng hoảng, thì con số 1 triệu người dùng chỉ là một đỉnh núi băng đang tan.
Contrarian – Góc nhìn phản trực giác
Bây giờ, hãy nói về khía cạnh trái ngược với câu chuyện đầy cảm hứng mà PR muốn bán cho bạn. Điều gì sẽ xảy ra nếu HesabPay thành công? Nó sẽ được sử dụng để chuyển tiền không chỉ bởi các tổ chức cứu trợ, mà còn bởi những người muốn chuyển tiền ra khỏi Afghanistan – các tay buôn ma túy, các nhóm vũ trang hoặc những kẻ trốn thuế. Blockchain là một hệ thống không cần sự cho phép. Bất kỳ ai cũng có thể mở ví HesabPay và nhận tiền. Nếu không có KYC nghiêm ngặt, HesabPay có thể vô tình trở thành một kênh rửa tiền. Và khi điều đó xảy ra, chính quyền Mỹ sẽ chú ý. Các cơ quan quản lý có thể không trừng phạt Algorand – giao thức này chỉ là phần mềm – nhưng họ có thể trừng phạt HesabPay, chặn các giao dịch với nó và bôi nhọ toàn bộ hệ sinh thái. Đây chính là rủi ro danh tiếng mà Algorand có thể phải gánh chịu. Câu chuyện này có thể bùng nổ nhanh như "NFT Explosion: Từ pixel đến triệu đô trong một đêm", nhưng cũng có thể sụp đổ nhanh như chính cơn sốt NFT mà tôi từng chứng kiến.
Điều trớ trêu là, chính các yếu tố khiến HesabPay trở nên ấn tượng – hoạt động tại một quốc gia bị trừng phạt, sử dụng blockchain để vượt qua các rào cản tài chính – cũng chính là các yếu tố khiến nó trở thành mục tiêu của cơ quan tài chính. Mỹ vẫn duy trì các lệnh trừng phạt đối với Taliban. Bất kỳ ai cung cấp dịch vụ tài chính cho người dân Afghanistan đều phải tuân thủ các quy định phức tạp về chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố. Nếu HesabPay không có một đội ngũ pháp lý mạnh, rất có thể nó sẽ gặp rắc rối. Và khi một dự án gặp rắc rối, người dùng – những người nghèo nhất – sẽ là người chịu thiệt thòi. Vậy nên, đừng vội vỗ tay. Hãy đợi xem HesabPay có thể vượt qua vòng kiểm soát của các cơ quan quản lý hay không.
Điều quan trọng nữa là câu hỏi về bản chất của "sự chấp nhận" trong crypto. Chúng ta thường ca ngợi những dự án đạt được nhiều người dùng ở các thị trường mới nổi, nhưng lại quên mất rằng sự chấp nhận đó có thể đến từ sự tuyệt vọng, không phải từ niềm tin vào công nghệ. Người dân Afghanistan sử dụng HesabPay vì họ không có lựa chọn nào khác. Họ không quan tâm đến việc phi tập trung hay quyền tự chủ tài chính. Họ chỉ cần một cách để nhận tiền và mua gạo. Nếu một hệ thống tập trung do chính phủ điều hành đáp ứng được nhu cầu đó, họ sẽ sử dụng nó. Điều này đặt ra một câu hỏi lớn cho toàn ngành: Liệu chúng ta có đang nhầm lẫn giữa việc sử dụng bắt buộc và việc chấp nhận có ý thức? Tôi tin rằng đó là một trong những điểm mù lớn nhất của cộng đồng blockchain hiện nay.
Takeaway
Tôi không phủ nhận những gì HesabPay đã đạt được về mặt nhân đạo. Nếu 1 triệu người dân Afghanistan đã được nhận viện trợ thông qua ứng dụng này, đó là một thành công to lớn. Nhưng tôi từ chối đánh đồng thành công đó với thành công của Algorand hay của công nghệ blockchain. HesabPay xứng đáng được ghi nhận, còn Algorand thì chưa chắc. Tôi muốn nhìn thấy dữ liệu on-chain. Tôi muốn nhìn thấy một trang dashboard công khai với số lượng giao dịch, số lượng ví hoạt động, giá trị chuyển giao. Tôi muốn biết ai là nhà phát triển, ai kiểm toán, và kế hoạch thoát hiểm của họ khi nguồn viện trợ cạn kiệt là gì. Nếu họ không thể cung cấp những điều này, tôi sẽ coi cột mốc này như một chiến dịch marketing. Câu hỏi cuối cùng của tôi dành cho các bạn: Liệu 1 triệu người dùng ở một quốc gia xung đột có tạo ra một nền kinh tế blockchain bền vững, hay chỉ là một giấc mơ viện trợ sắp tàn? Tôi sẽ tiếp tục theo dõi, và với tư cách là một kẻ săn tin, tôi sẽ không để bất kỳ con số nào qua mặt mình.