Hồi tháng 3 năm 2025, tôi nhận được một tin nhắn từ một founder DeFi ở Việt Nam: “Chị Trang ơi, DAO của tôi vừa thông qua proposal tăng lương cho team, nhưng chỉ có 2% holders đi vote. Còn lại 98% im lặng. Tôi có nên tiếp tục mơ về quản trị phi tập trung không?”
Câu hỏi ấy khiến tôi nhớ lại ICO Tezos năm 2017 – lần đầu tiên tôi mua vào một dự án vì triết lý tự quản trị on-chain. Kết quả: mất 350 USD, nhưng quan trọng hơn, tôi nhận ra sự khác biệt giữa lý tưởng và thực tế. Bảy năm sau, trong bối cảnh thị trường giảm 2025, tôi có câu trả lời rõ ràng hơn: DAO governance on-chain, như chúng ta đang vận hành, là một ảo tưởng được các VC và cá voi duy trì.
Context: Khi lòng tin được mã hóa nhưng không được phân phối
Blockchain là thành phố, DAO là chính quyền. Đó là phép ẩn dụ tôi từng dùng nhiều lần. Nhưng có một vấn đề: mã nguồn có thể phân tán, quyền lực thì không. Trong giai đoạn thị trường giảm, khi TVL của các giao thức giảm 30-50%, thanh khoản chảy máu, thì governance token càng trở nên vô dụng. Tôi đã chứng kiến ít nhất 5 DAO lớn (trong đó có một quỹ đầu tư phi tập trung trị giá 50 triệu USD mà tôi từng thiết kế governance) đối mặt với cùng một hiện tượng: tỷ lệ cử tri bỏ phiếu dưới 5%, và những proposal quan trọng nhất – như điều chỉnh tokenomics hay phản ứng với khủng hoảng – đều do một nhóm nhỏ “cá voi” quyết định.
Dữ liệu từ Dune Analytics cho thấy, trong 90 ngày qua, trên 20 DAO top đầu, trung bình chỉ 3.7% token holders tham gia vote. Những người nắm giữ hơn 10% supply thường kiểm soát hơn 80% quyền biểu quyết. Governance on-chain thực chất là chế độ đầu sỏ với lớp vỏ mã hóa.
Core: Phân tích kỹ thuật và giá trị – Tại sao tỷ lệ vote thấp là vấn đề cốt lõi
Hãy nhìn vào cơ chế bỏ phiếu on-chain phổ biến nhất: snapshot snapshot với token-weighted voting. Mỗi token là một phiếu. Nghe có vẻ công bằng? Sai. Quyền biểu quyết tỷ lệ thuận với số token, tức là tỷ lệ thuận với số tiền – và trong thị trường giảm, ai còn tiền?
Khi giá token giảm 60%, các holder nhỏ lẻ thường bán tháo hoặc stake vào pool khác để kiếm yield. Họ không còn động lực tham gia governance nữa. Trong khi đó, các VC và cá voi – những người đã nhận token từ private sale với giá rẻ – vẫn nắm lượng lớn và thường xuyên vote để bảo vệ lợi ích của họ. Kết quả: những proposal tăng lương cho team, thay đổi fee structure, hay thậm chí “survival plan” đều do các tổ chức lớn viết và thông qua.
Tôi có một case study cụ thể: Dự án A (xin giấu tên) – một lending protocol trên Ethereum. Tháng 4/2024, họ đưa ra proposal điều chỉnh collateral factor để ứng phó với sự sụt giảm của ETH. Chỉ 4.2% token holders vote, nhưng trong đó, top 3 ví nắm 62% quyền biểu quyết. Proposal được thông qua, nhưng vài tuần sau, protocol mất 40% LP vì thanh lý hàng loạt – bởi vì điều chỉnh đó không phản ánh nhu cầu thực của cộng đồng, mà là ý muốn của một nhóm nhỏ muốn bảo vệ vị thế của họ.
Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi với hơn 30 DAO từ 2022 đến nay, tôi thấy rằng giá trị thực sự của governance on-chain không nằm ở việc bỏ phiếu, mà ở việc tạo ra một cơ chế “kiểm tra và cân bằng” (checks and balances) ngoài chuỗi. Các DAO thành công nhất (như MakerDAO với các subDAO, hay Uniswap với văn hóa off-chain discussion) đều có một lớp off-chain mạnh mẽ: diễn đàn, bầu không khí thảo luận, và các ủy ban chuyên môn. On-chain chỉ là lớp xác nhận cuối cùng.
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác – Tỷ lệ vote thấp không hoàn toàn xấu
Bạn có thể nghĩ rằng tôi đang chỉ trích DAO governance. Nhưng hãy nghe tôi giải thích một góc nhìn khác: Tỷ lệ vote thấp đôi khi là tín hiệu của sự đồng thuận ngầm, không phải sự thất bại. Trong cộng đồng nhỏ, những người không vote có thể đã tin tưởng vào nhóm điều hành (core team) và không muốn can thiệp. Vấn đề chỉ xảy ra khi proposal có tác động lớn đến tài sản của họ.
Tôi từng chứng kiến một DAO gamefi nơi tỷ lệ vote chỉ 1.5%, nhưng không có tranh cãi nào. Lý do: các thành viên tin rằng team đang làm tốt, và họ chỉ muốn tập trung vào chơi game. Điều này cho thấy governance on-chain không phải là mục tiêu, mà là công cụ. Nếu bạn ép mọi người vote, bạn sẽ tạo ra tiếng ồn.
Tuy nhiên, trong thị trường giảm, sự im lặng đó trở nên nguy hiểm. Khi khủng hoảng ập đến – như sự sụp đổ của Terra năm 2022 – sự thụ động của cộng đồng khiến cá voi dễ dàng thao túng proposal. Vì vậy, tôi không nói rằng tỷ lệ vote thấp là tốt, mà tôi nói rằng chúng ta cần thiết kế governance phù hợp với từng giai đoạn thị trường.
Takeaway: Tầm nhìn tiến bộ – “Lòng tin? Có giá nhưng không mù quáng”
Vậy chúng ta sẽ đi đâu? Tôi tin vào một mô hình hybrid: on-chain vote cho những quyết định mang tính chiến lược, kết hợp với off-chain deliberation cho những vấn đề hàng ngày. Đồng thời, cần có cơ chế “phòng vệ” cho holder nhỏ, như quadratic voting hay reputation-based voting – thứ tôi từng thử nghiệm trong dự án quỹ đầu tư phi tập trung 50 triệu USD ở Toronto.
Nhưng trên hết, tôi muốn nhắc lại câu chuyện của founder kia: “98% holders im lặng”. Đừng coi đó là thất bại. Hãy coi đó là tín hiệu để bạn thiết kế lại hệ thống. Tự do không có quản trị chỉ là hỗn mang. Quản trị không có sự tham gia chỉ là ảo tưởng.
Trong thị trường giảm này, hãy sống sót trước. Đừng chạy theo những governance token vô hồn. Hãy tìm những DAO thực sự có cộng đồng, có văn hóa thảo luận, và có cơ chế bảo vệ holder nhỏ. Và nhớ rằng: NFT không chỉ ảnh, đó là văn hóa. DAO không chỉ vote, đó là lòng tin.